دو مقاله

مقاله (1 )

این الفبا بر پایه الفبای عربی بنیاد نهاده شده است .

عبدالرحمن حاجی مارف معتقد است : در نوشته های قدیمی کُردی برای حل مشکل نبود کارکتری خاص برای تعدادی از آواها که در زبان فارسی و کُردی از علامتهای مانند (سه نقطه یا فتحه کشیده ) استفاده شده است . به تغییرات زیر توجه کنید :

ر             >>>>>     ز ( اضافه شدن یک نقطه )  >>>>>   ژ ( اضافه شده دو نقطه دیگر )

ک           >>>>>  گ ( اضافه شدن یک سر کشیده )

ب           >>>>> پ ( اضافه کردن دو نقطه دیگر )

ف          >>>>>  ڤ ( اضافه کردن دو نقطه دیگر که به الفبای کُردی اختصاص دارد )

ج          >>>>>   چ          

او ادامه می دهد که به احتمال بسیار زیاد کُردها شکل تغییر یافته حروف       

     ( ب ، ج، ز ، ک ) به حروف ( پ ، چ ، ژ ، گ ) را از فارس ها یاد گرفته اند . 

این مطلب را می توان در الفبایی که ملا محمود بایزیدی در حدود سال 1858 بکار برده مشاهده کرد . { کتاب " عادات و رسوماتنامه اکرادیه و اصول نظامات کرمانجی " حدود سال 1790 }

در نوشته های ملای جزیری و محمد طاهر پاشایی ( 1815 ) به جای استفاده از کارکتر ( ه - ﻪ ) برای آوای ( اَ ) از همان فتحه عربی استفاده کی شده است .

به مرور زمان به دلیل تفاوت های تعدادی ا زآواهای زبان کُردی میزان تغییرات در الفبای عربی نیز بیشتر شد .

بیشترین تغییرات را ابراهیم امین بالداری در حدود سالهای ( 1923 – 1998 ) در سلیمانیه بوجود آورده است .

ابراهیم امین معلم مدرسه ایی در سلیمانیه بوده است که به دلیل آنکه هر کس به شیوه خود از الفبای عربی استفاده می کرد در سال  1940 تا 1949  اقدام به بنیاد نهادن شیوه نوین در الفبای عربی کرد که بیشترین سازگاری را با زبان کُردی داشت .به دلیل آنکه الفبای جدید ابراهیم امین شیوه نوینی از تغییرات در الفبای عربی بود چاپخانه های آن زمان عراق همچین حروفی نداشتند لذا نسخه هایی که از کتاب او چاپ شد کاملا دستنویس بوده و در چاپخانه بغداد از این دسنویس ها کپی گرفته شد .

ابراهیم امین که در کتابش با نام " الفبای جدید برای کودکان " (ئەلفوبێی نوێ بۆ منداڵان ) برای نشان دادن آوای (ڕ – ر غلیظ ) از دو (رر) استفاده می کرد که در تغییر بعدی در سال 1953  به قلم استاد توفیق وهبی به یک (ر ) تبدیل شد .

در حدود سال 1955 کتابی با عنوان " الفبای جدید برای بزرگسالان " بر اساس همان تغییرات ابراهیم امین بالداری به چاپ رسید .ابراهیم بالدار در سال 1951 در وزارت پرورش کُردهای عراق چاپ کتاب های کُردی را سرپرستی می کرد . در همین سالها برای چاپ کتابهای کُردی با الفبای جدید دستور ساخت قالب های جدید برای حروف جدید در اروپا صادر کرد .
در سال 1956 ابراهیم بالدار همان کتاب " الفبای جدید برای کودکان " را دوباره چاپ کرد اما این بار در چاپخانه بغداد بوسیله دستگاه های جدید چاپ . همچنین به جای استفاده از دوتا ( رر ) از (علامتی کوچک در زیر ر ) استفاده کرد .این کتاب با تلاش عارف و فرهاد شاکلی از سال 1951 تا سال 1986 حدود بیست و هشت بار تجدید چاپ شد.

این شیوه الفبا با توجه به اینکه بر اساس لهجه شهر سلیمانیه نوشته شده بود با کمبودهایی در رابطه با سایر گویش ها مخصوصا کرمانجی مواجه بوده است .

منبع : ترجمه بخشی از مقاله

 " Kê alfabeya soranî çê kiriye? "

به گویش کرمانجی . STOCKHOLM, 1/12 2005

---

مقاله (2 )

بیشتر نوشته ها با الفبای عربی و بصورت خط شکسته فارسی نوشته شده است البته تعداد معدودی نیز با خط سریانی و ارمنی نیز نوشته شده اند .

بر اساس نظر دکتر جمال نبز کُردها در ابتدا فقط حروف صامت مانند ( ژ ، پ ، گ ، چ ) را از فارسها یاد گرفته اند و هیچ تلاشی برای جدا کردن کارکتری برای آواهای زبان کُوردی انجام نداده اند . حتی کارکتر جدایی برای دو حرف ( ل غلیظ و ر غلیظ ) بکار نبرده اند .

تنها بعد از جنگ جهانی اول بود که کمبود الفبای عربی برای زبان کُردی بسی آشکار شد . و تلاش برای بنیاد نهادن الفبای لاتین آغاز گشت .

دکتر جمال معتقد است نخستین حرکت را برای اصلاح الفبای عربی به شیوه ایی که با زبان کُردی سازگار باشد  " حوزنی موکریانی ( 1947- 1893 ) "  در مجله ایی با نام " زاری کرمانجی " ( گویش کرمانجی ) که در شهر " رواندز " چاپ می شده انجام داده است .

پس از آن توفیق وهبی در سال 1933 کتابی با عنوان " خوێندەواری باو " ( شیوه خواندن رایج ) به چاپ رسانده است . اما این کتاب اجازه ورود به مدارس را نداشت چرا که دینداران آن زمان مخالف بودند که روی الفبای عربی علامت های ( 7 ) گذاشته شود . چون می پنداشتند که الفبای قرآن را نباید تغییر داد در حالی که خود الفبای عربی از آرامی که متعلق به یهودی ها و مسیحی ها بود گرفته شده است .

در فاصله این کشمکش ها تغییرات زیر در الفبای عربی داده شد :

1 – به جای  فتحه از  ( ه ) ، به جای کسره ( ی ) و به جای ضمه ( و )

2 – حروف ( پ ، گ ، چ ، ژ ) همچنان مانند زبان فارسی

3 – برای آوای  (V )  که در فارسی و عربی نبود از کارکتر (ڤ )

4 – (ر غلیط )  با دو ( رر )

5 – به جای ( تشدید ) خود حرفی که تشدید می پذیرفت را دوبار می نوشتند .

بعد از  سال 1950 الفبایی " عربی – فارسی " اصلاح شده  کم کم بکار گرفته می شد . در همین سالها تغییرات زیر داده شد :

1 – به جای (ل غلیظ ) از (ڵ )

2 – به جای ( ر غلیط ) از (  ڒ ) و در بعضی موارد از (  ڕ )

3 – به جاب ضمه از ( ۆ )

4 – به جای کسره  از (ێ )

وهبی در سال 1933 تلاش کرد تا برای " بزرۆکە " نیز در الفبای عربی – فارسی جایی باز کند . برای این کار کارکتر " ┴ " را پیشنهاد کرد . برای مثال کلمه " کردن " که در الفای لاتین " kirdin " نوشته می شود با این کارکتر جدید در الفبای عربی به صورت " ک┴رد┘ن " نوشته می شود . این پیشنهاد به دلیل زشت بودن ظاهری کلمات مورد توجه قرار نگرفت .

اما در این بین تغییرات بسیار مفیدی توسط " مامۆستا علائددین سەجادی "  پیشنهاد شد از جمله قرار دادن کارکتر " همزه در اول  ئا " به جای آ در کلمات : آسمان = ئاسمان / ئێمە به جای اِمه / ئۆخەی به جای اُخەی .

این تغییرات توسط همه بکار گرفته نمی شد و هرچندگاهی نیز دوباره تغییراتی داده می شد . از جمله پس از بنیاد نهادن " مجمع دانش کُرد " (کۆڕی زانیاری کورد ) در بغداد . برای مثال :

1 – به جای مصوت "یی " که در لاتین با "î " نشان داده می شود  از " ی با یک خط تیره رویش "

2 – به جای مصوت " اوو " که در لاتین  با " û " نشان داده می شود از " و با یک خط تیره رویش " .

در سال 1942 نیز از طرف فردی با نام " ملا رشید بگی بابان " ( مەلا رەشیدبەگی بابان { اسم : رشید  /  لقب : ملا /  بگ = خان / بابان = اسم محل زندگیش } ) تغییراتی در الفبای عربی – فارسی داده شد که در کتاب ایشان با نام " مجمع البحرین فی اقتران النیرین " نمود پیدا کرده است .

نوشته هایی که در ایران توسط کُردها به زبان کُردی  نوشته شده است یا با الفبای فارسی یا همان الفبای اصلاح شده در کُردستان عراق نگاشته شده است .

برای مثال مجله هایی که در زمان " جمهوری مهاباد " ( 1946 – 1945 ) نوشته شده است تماما بر اساس همان الفبای عربی-فارسی اصلاح شده  در کُردستان عراق است .

همچنین " آیت الله مردوخ کردستانی " الفبایی متشکل از 36 حرف به نگارش درآورده است که در ابتدای فرهنگ ایشان از آن نام برده شده است . علاوه بر ابن برای نوشتن زبان کُردی دستور زبان مخصوصی ارائه کرده که متاسفانه خودش از آن برای نوشتن فرهنگش استفاده نکرده است .  

منبع : برگرفته از بخشی از کتاب " زمانی یەکگرتوی کوردی " دوکتور جەمال نەبەز 1976